ઊંઘમાંથી જાગતા જ કેમ ભૂલાઈ જાય છે સપના? જાણો તેની પાછળનું મોટું વૈજ્ઞાનિક કારણ!

રાત્રે જોયેલા સપના સવારે આંખ ખુલતા જ મગજમાંથી કેમ સાફ થઈ જાય છે? જાણો હિપ્પોકેમ્પસ, કેમિકલ લોચા અને સપના યાદ રાખવાની સરળ રીત

આપણે બધા જ રાતે ઊંઘતી વખતે સુંદર, ડરાવના કે અજીબોગરીબ સ્વપ્નો ચોક્કસ જોઈએ છીએ. પરંતુ અવારનવાર એવું બને છે કે સવારે આંખ ખુલતા જ આપણે એ સ્વપ્નને પૂરી રીતે ભૂલી જઈએ છીએ. આપણને બસ એટલું જ યાદ રહે છે કે કોઈ સ્વપ્ન જોયું હતું, પણ તેમાં શું બન્યું હતું તે મગજમાંથી સાવ સાફ થઈ જાય છે.
વિજ્ઞાન કહે છે કે સ્વપ્નનો સંબંધ આપણા મગજની યાદશક્તિ (મેમરી) સાથે છે. શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આવું શા માટે થાય છે? શું આ કોઈ બીમારી છે કે તેની પાછળ કોઈ વૈજ્ઞાનિક કારણ છે?

હિપ્પોકેમ્પસનું સુઈ જવું
આપણા મગજમાં એક નાનો ભાગ હોય છે જેને હિપ્પોકેમ્પસ કહેવામાં આવે છે. તેને તમે મગજનું ‘મેમરી કાર્ડ’ કહી શકો છો, જે આપણી શોર્ટ-ટર્મ યાદોને લોંગ-ટર્મ યાદોમાં બદલે છે. વિજ્ઞાન અનુસાર, જ્યારે આપણે ઊંઘતા હોઈએ છીએ ત્યારે હિપ્પોકેમ્પસ પણ પૂરી રીતે ઊંઘી જાય છે અને તે સૌથી છેલ્લે જાગે છે. તેથી, જ્યારે આપણે ઊંઘમાં સ્વપ્ન જોઈ રહ્યા હોઈએ છીએ, ત્યારે આપણું મગજ તેને મેમરી કાર્ડમાં સેવ કરી શકતું નથી. જ્યાં સુધી હિપ્પોકેમ્પસ જાગે છે, ત્યાં સુધીમાં તો સ્વપ્ન મગજમાંથી ગાયબ થઈ ગયું હોય છે.

‘નોરએપીનેફ્રિન’ કેમિકલની કમી
વાતો કે ઘટનાઓને યાદ રાખવા માટે આપણા મગજને નોરએપીનેફ્રિન નામના એક ખાસ કેમિકલ (ન્યૂરોટ્રાન્સમીટર)ની જરૂર હોય છે. જ્યારે આપણે ઘાટી ઊંઘમાં હોઈએ છીએ ત્યારે સૌથી વધુ સ્વપ્નો આવે છે, અને એ સમયે આ કેમિકલનું સ્તર આપણા શરીરમાં ખૂબ જ ઓછું થઈ જાય છે. આ કેમિકલ વગર આપણું મગજ સ્વપ્નોને યાદોના રૂપમાં સ્ટોર કરી શકતું નથી.

મગજનું સુરક્ષા કવચ
વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે સ્વપ્નોને ભૂલી જવું એ માનવ મગજ માટે એક ‘સુરક્ષા કવચ’ સમાન છે. જો આપણે દરરોજ રાતના બધા સ્વપ્નો યાદ રાખવા લાગીએ, તો આપણું મગજ વાસ્તવિક જિંદગીની યાદો અને સ્વપ્નોની કાલ્પનિક દુનિયા વચ્ચેનો તફાવત સમજી નહીં શકે. તેથી મગજ પોતાને ઓવરલોડ થવાથી બચાવવા માટે સ્વપ્નોને તરત જ સાફ કરી દે છે.

કેટલાક સ્વપ્નો કેમ યાદ રહી જાય છે?
જો આવું હોય તો પછી કેટલાક સ્વપ્નો સવારે ઊઠ્યા પછી પણ કેમ યાદ રહે છે?
અચાનક જાગી જવું: જો તમે કોઈ સ્વપ્નની વચ્ચે જ અચાનક ચમકીને કે અચાનક જાગી જાઓ છો, તો તે સમયે તમારું હિપ્પોકેમ્પસ તરત જ એક્ટિવ થઈ જાય છે અને સ્વપ્નનો છેલ્લો ભાગ તમારી યાદશક્તિમાં નોંધાઈ જાય છે.
તીવ્ર મનોભાવો: જે સ્વપ્નો ખૂબ જ ડરાવના અથવા ભાવુક હોય છે, તે આપણા મગજમાં ઝડપી ઉત્તેજના ઉત્પન્ન કરે છે. આ કારણે જાગ્યા પછી પણ તે થોડા સમય સુધી યાદ રહી જાય છે.

સ્વપ્ન યાદ રાખવાની સરળ રીત
જો તમે તમારા સ્વપ્નોને યાદ રાખવા માંગો છો, તો વૈજ્ઞાનિકોએ તેનો એક સરળ ઉપાય બતાવ્યો છે: સવારે જેવી તમારી આંખ ખુલે, સેજ પણ હલનચલન કર્યા વિના અને મોબાઇલને અડ્યા વગર, થોડી સેકન્ડ માટે શાંતિથી સૂઈ રહો અને વિચારો કે તમે શું જોઈ રહ્યા હતા. ત્યારબાદ તરત જ તેને પાસે રાખેલી કોઈ ડાયરીમાં લખી લો.

આ પણ વાંચો
મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓમાં માનસિક શાંતિ માટે AI કેમ શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ બની રહ્યું છે?