જાણો કેમ માત્ર ડૉલર સામે જ માપવામાં આવે છે રૂપિયાની તાકાત? બીજી કોઈ કરન્સી સાથે કેમ નથી થતી સરખામણી

વિદેશી હૂંડિયામણ બજારમાં ભારતીય રૂપિયાએ મજબૂત રિકવરી નોંધાવી છે. શરૂઆતી કારોબારમાં રૂપિયો 0.74 ટકાની તેજી સાથે મજબૂત બનીને પ્રતિ ડૉલર 94.27ના સ્તરે પહોંચી ગયો હતો, જે પાછલા બે મહિના કરતાં વધુ સમયનો સૌથી મજબૂત આંકડો છે. અગાઉ તે 94.98 પર બંધ રહ્યો હતો. ટ્રેડિંગ સેશનના અંતે આ વધારો 0.5 ટકાની આસપાસ સ્થિર થયો હતો. બજાર નિષ્ણાતોના મતે, હવે 94નું લેવલ રૂપિયા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યું છે. આ તેજી વચ્ચે મોટો સવાલ એ થાય છે કે પાઉન્ડ, યુરો કે યેન જેવા વૈશ્વિક ચલણો હોવા છતાં હંમેશા ભારતીય રૂપિયાની સરખામણી અમેરિકન ડૉલર સાથે જ કેમ કરવામાં આવે છે?

ડૉલર વૈશ્વિક ‘રિઝર્વ કરન્સી’ હોવાનું કારણ
બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી અમેરિકી અર્થતંત્ર વિશ્વની સૌથી મોટી અને સ્થિર નાણાકીય શક્તિ બનીને ઉભર્યું. વિશ્વભરની સેન્ટ્રલ બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓએ વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડાર તરીકે ડૉલર રાખવાનું શરૂ કર્યું. આ સર્વસ્વીકૃતિને કારણે આજે પણ વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં ડૉલરને જ મુખ્ય માપદંડ ગણવામાં આવે છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર અને ઊર્જા આયાત
ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું 85 ટકાથી વધુ કાચું તેલ (ક્રૂડ ઓઈલ), સોનું, ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને મશીનરી વિદેશથી આયાત કરે છે. આ તમામ વૈશ્વિક સોદાઓનું પેમેન્ટ માત્ર યુએસ ડૉલરમાં જ થાય છે. દરેક દેશને વિદેશી વેપાર ચલાવવા ડૉલરની જરૂર પડતી હોવાથી બજારમાં તેની લિક્વિડિટી અને માગ વર્ષના 365 દિવસ ટોચ પર રહે છે.

માગ-પુરવઠો અને ટ્રેડ ડેફિસિટ
ભારત જેટલી નિકાસ કરે છે તેના કરતાં વધુ આયાત કરે છે. જેના કારણે દેશમાંથી મોટા પાયે ડૉલર બહાર જાય છે. જ્યારે દેશમાં ડૉલરની આવક ઓછી હોય અને બહાર જવાની ઝડપ વધુ હોય, ત્યારે સ્થાનિક બજારમાં ડૉલરની માગ વધતાં રૂપિયો દબાણ હેઠળ આવે છે.

અન્ય કરન્સીના મુકાબલે ડૉલરને પ્રાથમિકતા
રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) બ્રિટિશ પાઉન્ડ, યુરો અને જાપાની યેન સામે પણ રૂપિયાનું મૂલ્યાંકન કરે છે. પરંતુ વૈશ્વિક સંકટ કે અનિશ્ચિતતાના સમયે આંતરરાષ્ટ્રીય રોકાણકારો સૌથી સુરક્ષિત આશ્રય (Safe Haven) તરીકે અમેરિકી ડૉલર પર જ ભરોસો મૂકે છે, તેથી વૈશ્વિક સ્તરે ડૉલર-રૂપિયાનો વિનિમય દર સૌથી સંવેદનશીલ અને નિર્ણાયક બને છે.