શનિ ગ્રહના રંગ-રુપ બદલાતા ખગોળશાસ્ત્રીઓ અચંબામાં, જાણો કેમ?
આપણા બ્રહ્માંડમાં સૌથી સુંદર ગ્રહ શનિ છે. આમ તો શનિ ગ્રહ ધુંધળો છે, પરંતુ એની ચારેબાજુ લાઈટ હોવાને કારણે લોકો આ ગ્રહને વિશેષ જોવા માગે છે. નાસાએ શનિ ગ્રહને જોવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, જેમાં શાનદાર તસવીરો ખેંચી હતી. નાસાના જેમ્સ વેબ સ્પેસ ટેલિસ્કોપ (JWST)એ શનિ ગ્રહની તસવીરો જારી કરી હતી, જેમાં રિંગના માફક ચમકતા હાર માફક ઈન્ફ્રારેડ લાઈટિંગ માફક ચકમતો જોવા મળ્યો હતો. જેમ્સ વેબની તસવીરોમાં એવું શું રહસ્ય તું કે દુનિયાભરના ખગોળશાસ્ત્રીઓ ચોંકી ગયા છે.
સામાન્ય રીતે આપણે શનિને પીળા અથવા સોનેરી રંગનો જોઈએ છીએ, પરંતુ જેમ્સ વેબ ટેલિસ્કોપની તસવીરોમાં તે સાવ અલગ દેખાય છે. વૈજ્ઞાનિકો આનું કારણ ઇન્ફ્રારેડ વેવલેન્થ (Infrared Wavelength) માને છે. શનિના વાતાવરણમાં રહેલો મિથેન ગેસ સૂર્યના પ્રકાશને શોષી લે છે, જેના કારણે ગ્રહનો મુખ્ય ભાગ કાળો અથવા ઘેરા રંગનો દેખાય છે, પરંતુ અલગ જ નજારાને કારણે લોકો ચોંકી ગયા છે.
બીજી તરફ, શનિના વલયો (Rings) મુખ્યત્વે બરફના ટુકડાઓ અને ખડકોથી બનેલા છે. બરફના આ કણો ઇન્ફ્રારેડ પ્રકાશને શોષવાને બદલે તેને પાછો ફેંકે છે (રિફ્લેક્ટ કરે છે), જેના કારણે તેઓ અંધારા અવકાશમાં ચમકતા દેખાય છે. આ નજારો એવો છે જાણે અંધારા ઓરડામાં હીરાનો હાર ચમકી રહ્યો હોય.
શનિ પર ‘હવામાન’નો બદલાતો મિજાજ
વૈજ્ઞાનિકોએ આ તસવીરો દ્વારા શનિના ઉત્તર અને દક્ષિણ ધ્રુવોનો ઝીણવટપૂર્વક અભ્યાસ કર્યો છે. તેઓએ શોધી કાઢ્યું કે પૃથ્વીની જેમ શનિ પર પણ ઋતુઓ બદલાય છે, પરંતુ ત્યાં એક ઋતુ ઘણા વર્ષો સુધી ચાલે છે. તસવીરો પરથી જાણવા મળ્યું છે કે શનિના ઉત્તરી ગોળાર્ધમાં હવે ‘ઉનાળા’નો અંત આવી રહ્યો છે. સાથે જ, વાતાવરણના ઉપરના સ્તરોમાં ઘેરા રંગની ધુમ્મસ (Haze) જોવા મળી છે, જે મોસમી ફેરફારોને કારણે પોતાનું સ્થાન બદલી રહી છે.
આ તસવીરોમાં તમને માત્ર શનિ જ નહીં, પરંતુ તેના કેટલાક નાના ચંદ્ર પણ ટમટમતા દેખાતા હશે. વૈજ્ઞાનિકો માટે આ ડેટા ખૂબ જ કિંમતી છે કારણ કે તેનાથી તેઓ શનિના વાતાવરણની ઊંડાઈ અને તેના વલયોની ઉંમરનો સચોટ અંદાજ લગાવી શકશે.
આનાથી વૈજ્ઞાનિકોને એ સમજવામાં મદદ મળશે કે શનિ જેવા ગેસ જાયન્ટ (Gas Giant) ગ્રહો પર પવનો અને તોફાનો કેવી રીતે કામ કરે છે. વૈજ્ઞાનિકોને આશા છે કે આ તસવીરો દ્વારા જાણી શકાશે કે શનિની રિંગ્સ કેટલી જૂની છે અને શું તે ભવિષ્યમાં ક્યારેય ગાયબ થઈ શકે છે. સાથે જ, ઇન્ફ્રારેડ ડેટા દ્વારા વૈજ્ઞાનિકો સમજી શકશે કે શનિના વાદળોની નીચે કયા વાયુઓ અને રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ ચાલી રહી છે.