ઓક્ટોબરમાં કેમ નથી થતો ઠંડીનો ‘અહેસાસ’? IMDના ઐતિહાસિક ડેટામાં મોટો ખુલાસો

વર્ષ 1951નો ઓક્ટોબર મહિનો સૌથી વધુ તપ્યો હતો

ભારતમાં સામાન્ય રીતે ઓક્ટોબર મહિનો તહેવારોની હારમાળા અને વાતાવરણમાં આવતા સુખદ પલટા માટે જાણીતો છે. આ મહિનાથી આકરી ગરમી અને બફારામાંથી મુક્તિ મળે છે અને મોડી રાત્રે તેમજ વહેલી સવારે ગુલાબી ઠંડીનો અહેસાસ થવા લાગે છે. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક સમયથી બદલાતા ક્લાઇમેટ અને હવામાનના મિજાજે સામાન્ય જનતા સાથે વૈજ્ઞાનિકોને પણ વિચારતા કરી દીધા છે. ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD)ના ઐતિહાસિક આંકડા અનુસાર, વર્ષ 2024નો ઓક્ટોબર મહિનો 1901 પછીના એટલે કે છેલ્લા 123 વર્ષના ઇતિહાસનો સૌથી ગરમ ઓક્ટોબર નોંધાયો હતો, જેણે સમગ્ર દેશમાં ઋતુચક્રને ખોરવી નાખ્યું હતું.

દેશના ઇતિહાસમાં ક્યારે નોંધાઈ હતી સૌથી વધુ ગરમી?
દેશના ઈતિહાસમાં સરેરાશ મહત્તમ તાપમાનની વાત કરીએ તો વર્ષ 1951નો ઓક્ટોબર મહિનો સૌથી વધુ તપ્યો હતો. તે સમયે દિલ્હીના સફદરજંગ હવામાન કેન્દ્ર પર સરેરાશ મહત્તમ તાપમાન 36.2 ડિગ્રી સેલ્સિયસ નોંધાયું હતું.
વર્ષ 2024માં દેશનું સરેરાશ લઘુત્તમ તાપમાન 26.92 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી પહોંચી ગયું હતું, જેણે 1951ના ઐતિહાસિક રેકોર્ડને તોડીને નવો ઇતિહાસ રચ્યો હતો. આ સિવાય વર્ષ 1941માં 35.8 ડિગ્રી અને 1907માં 35.5 ડિગ્રી સરેરાશ તાપમાન નોંધાયું હતું.

રેકોર્ડબ્રેક ગરમી વાળા વર્ષોમાં ગુલાબી ઠંડી ક્યારે આવી?
સામાન્ય રીતે 15મી ઓક્ટોબર પછી રાત્રિના તાપમાનમાં ઘટાડો થવા લાગે છે અને વહેલી સવારે હળવી ઠંડી શરૂ થઈ જાય છે. પરંતુ 1951 અને 2024 જેવા વર્ષોમાં ઓક્ટોબરનો આખો મહિનો ઠંડક વિના જ વીત્યો હતો અને ઓક્ટોબરના અંત સુધી ઘરોમાં એસી-પંખા ચાલુ રાખવા પડ્યા હતા. હવામાન નિષ્ણાતો મુજબ, આવા ગરમ વર્ષોમાં નવેમ્બરના બીજા સપ્તાહમાં જઈને પહાડી વિસ્તારોમાંથી આવતી ઠંડી હવાઓને કારણે વાતાવરણ પલટાયું હતું અને ત્યારે જઈને લોકોને ગુલાબી ઠંડીનો અનુભવ થયો હતો.

ઓક્ટોબરમાં અસામાન્ય ગરમી પાછળનાં મુખ્ય કારણો
ઉત્તર ભારતમાં પશ્ચિમી વિક્ષેપ સક્રિય ન હોવાને કારણે પહાડી વિસ્તારોમાં હિમવર્ષા કે વરસાદ થતો નથી. પરિણામે મેદાની ભાગો સુધી ઠંડા પવનો પહોંચી શકતા નથી. બંગાળની ખાડીમાં સર્જાતી પ્રણાલીઓને લીધે વાતાવરણમાં ભેજનું પ્રમાણ ઘણું વધી જાય છે. ચોમાસાની વિદાય બાદ પણ આ ભેજ અને પ્રખર તડકાના કારણે અસહ્ય બફારો અને ‘ઓક્ટોબર હીટ’ની સ્થિતિ સર્જાય છે.