ભારતમાં પેટ્રોલ-ડીઝલ પછી હવે મોટું વીજ સંકટ! દેશના આટલા રાજ્યોમાં રાત્રે અંધારપટનો ખતરો

કોલસાની અછત અને હાઇડ્રો પાવરના ઘટાડા વચ્ચે દેશમાં ઓગસ્ટ 2023 પછીનું સૌથી મોટું પાવર ક્રાઇસિસ; ગુજરાત સહિત અનેક રાજ્યો પ્રભાવિત

પેટ્રોલ, ડીઝલ અને ગેસના ભાવવધારા તેમજ સપ્લાયની ચિંતાઓ વચ્ચે હવે વર્ષ 2026ના અંતિમ ત્રિમાસિક ગાળામાં ભારત પર એક ગંભીર વીજ કટોકટી તોળાઈ રહી છે. કોલસા આધારિત પાવર પ્લાન્ટ્સમાં ઉત્પાદન વધારવામાં આવ્યું હોવા છતાં વધતી જતી આકાશી માંગ સામે પુરવઠો ટૂંકો પડી રહ્યો છે. જેના પરિણામે દેશના ૯ મોટા રાજ્યોમાં વીજળીની ભારે અછત સર્જાઈ છે.

એક અહેવાલમાં કરવામાં આવેલા દાવા અનુસાર સપ્ટેમ્બર, 2026માં ભારતમાં વીજળીની એકંદર ઘટ વધીને 56 કરોડ યુનિટ (560 મિલિયન kWh) પર પહોંચી ગઈ છે, જે ઓગસ્ટ 2023 પછીની દેશની સૌથી મોટી વીજ અછત માનવામાં આવે છે. સ્થિતિ વણસતી અટકાવવા અસરગ્રસ્ત રાજ્યોએ કેન્દ્ર સરકાર પાસે વધારાનો પાવર ક્વોટા ફાળવવા માટે કટોકટીભરી અપીલ કરી છે.
વાત કરીએ અસરગ્રસ્ત રાજ્યોની તો આ રાજ્યોમાં ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, રાજસ્થાન, ઉત્તર પ્રદેશ, પશ્ચિમ બંગાળ, છત્તીસગઢ, તમિલનાડુ, આંધ્રપ્રદેશ અને દિલ્હીનો સમાવેશ થાય છે. જણાવવામાં આવેલા આ તમામ રાજ્યોમાં વીજ પુરવઠાની નોંધપાત્ર ઘટ જોવા મળી રહી છે.

રાત્રિના સમયે અંધારપટનો ભય: દિવસ દરમિયાન સૌર ઊર્જાથી ગ્રીડને મોટો ટેકો મળી રહે છે. પરંતુ સૂર્યાસ્ત પછી અને મોડી રાત્રે જ્યારે ઘરોમાં વીજ વપરાશ ચરમસીમાએ પહોંચે છે, ત્યારે સોલાર સપોર્ટ બંધ થતાં પાવર ગ્રીડ પર અતિશય દબાણ આવી જાય છે. આ પીક અવર્સમાં અછત ટાળવા રાજ્યો મોંઘા ભાવે એક્સચેન્જમાંથી વીજળી ખરીદવા મજબૂર બન્યા છે.
ચોમાસા દરમિયાન નબળા વરસાદને લીધે મોટા જળાશયોમાં પાણીની આવક ઓછી રહી છે, જેના કારણે જળવિદ્યુતના ઉત્પાદનમાં મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે. સપ્ટેમ્બર મહિનામાં કોલસા આધારિત ઉત્પાદનમાં 13.3 ટકાનો વધારો જોવા મળ્યો હોવા છતાં પુરવઠો અપૂરતો સાબિત થયો છે. ગ્રીડ ઈન્ડિયાના સત્તાવાર આંકડા અનુસાર, દેશના આશરે 47 ટકા કોલસા પાવર પ્લાન્ટ્સમાં નિર્ધારિત સ્તરના ચોથા ભાગ કરતાં પણ ઓછો ક્રિટિકલ સ્ટોક બચ્યો છે.

મોસમના અણધાર્યા બદલાવને કારણે સામાન્ય કરતાં ઊંચા તાપમાન વચ્ચે ઘરો અને ઑફિસોમાં AC-કૂલરનો વપરાશ સતત ચાલુ રહ્યો છે. બીજી તરફ વરસાદ ઓછો હોવાથી ખેડૂતોને પાક બચાવવા માટે ટ્યુબવેલ અને સિંચાઈ પંપ ચલાવવા વીજળીની પુષ્કળ જરૂર પડી રહી છે.

કેન્દ્ર સરકારે કોલસાનું સ્થાનિક ઉત્પાદન અને રેલવે રેક દ્વારા ટ્રાન્સપોર્ટેશન વધુ ઝડપી બનાવ્યું છે. આ ઉપરાંત જરૂરિયાતમંદ રાજ્યોને સેન્ટ્રલ પૂલમાંથી વધારાની વીજળી ફાળવવામાં આવી રહી છે તેમજ બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ્સ (BESS)ના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન અપાઈ રહ્યું છે.

જો માંગ અને સપ્લાય વચ્ચેનું આ અંતર ટૂંક સમયમાં નહીં ઘટે, તો આગામી દિવસોમાં ગ્રામીણ અને અર્ધ-શહેરી વિસ્તારોમાં અણધાર્યા પાવર કટ (લોડ શેડિંગ) લાગુ થઈ શકે છે. વળી, વીજ વિતરણ કંપનીઓ (Discoms) ઊંચા ભાવે વીજળી ખરીદી રહી હોવાથી ભવિષ્યમાં ફ્યુઅલ સરચાર્જ વધતાં સામાન્ય નાગરિકોના ખિસ્સા પર બોજ વધવાની શક્યતા છે.