સરકાર થશે માલામાલઃ RBI અને બેંકો સરકારને આપશે ₹ 3.16 લાખ કરોડ

નાણાકીય વર્ષ 2026-27 માટે કેન્દ્ર સરકારની બિન-કર આવકમાં મોટો ઉછાળો જોવા મળશે

કેન્દ્ર સરકારને નાણાકીય વર્ષ 2026-27માં ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI), રાષ્ટ્રીયકૃત બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓ પાસેથી ડિવિડન્ડ અને સરપ્લસ (અધિશેષ) પેટે રૂ. 3.16 લાખ કરોડ મળવાની અપેક્ષા છે. આ રકમ ચાલુ નાણાકીય વર્ષની સરખામણીએ લગભગ 3.75 ટકા વધુ છે. સંસદમાં રજૂ કરવામાં આવેલા સુધારેલા અંદાજ (RE) મુજબ, ચાલુ નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન કેન્દ્ર સરકારને અંદાજે રૂ. 3.05 લાખ કરોડ મળવાની ધારણા છે, જે ફેબ્રુઆરી 2025માં રજૂ કરાયેલા સામાન્ય બજેટમાં રૂ. 2.56 લાખ કરોડ હતી. બજેટ દસ્તાવેજોમાં એવું પણ જણાવવામાં આવ્યું છે કે જાહેર ક્ષેત્રની કંપનીઓ અને અન્ય રોકાણોમાંથી મળતું ડિવિડન્ડ રૂ. 75,000 કરોડ અંદાજવામાં આવ્યું છે, જે ચાલુ નાણાકીય વર્ષના બજેટમાં રૂ. 71,000 કરોડ હતું.

આવકનું માળખું: ટેક્સ અને નોન-ટેક્સ રેવન્યુ
કેન્દ્રીય બજેટના રેવન્યુ ફ્રેમવર્કમાં, સરકારી આવકને મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે: કર આવક (Tax Revenue) અને બિન-કર આવક (Non-Tax Revenue).
કર આવક: જેમાં આવકવેરો (Income Tax), કોર્પોરેશન ટેક્સ, GST, કસ્ટમ ડ્યુટી અને એક્સાઈઝ ડ્યુટીનો સમાવેશ થાય છે. આ સામાન્ય રીતે સરકારની કુલ આવકનો સૌથી મોટો હિસ્સો (80% કે તેથી વધુ) હોય છે.

બિન-કર આવક: આ આવકનો એક રિકરિંગ સ્ત્રોત છે જે સરકાર ટેક્સ સિવાયની અન્ય પ્રવૃત્તિઓમાંથી મેળવે છે. તેમાં લોન પર મળતું વ્યાજ, ફી અને દંડ, રોયલ્ટી, લાયસન્સ ફી (જેમ કે સ્પેક્ટ્રમ હરાજી), અને સરકારી સાહસો તેમજ RBI પાસેથી મળતા ડિવિડન્ડ અને નફાનો સમાવેશ થાય છે.

RBI ડિવિડન્ડનો વધતો ફાળો: બિન-કર આવકમાં તાજેતરના વર્ષોમાં RBI તરફથી મળતું ડિવિડન્ડ સૌથી મોટા યોગદાનકર્તા તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. છેલ્લા દાયકામાં આ ટ્રાન્સફરમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે, જે ઘણી વખત અન્ય ડિવિડન્ડ સ્ત્રોતો કરતા પણ વધી ગયો છે. બિન-કર આવકના હિસ્સા તરીકે, ડિવિડન્ડમાં વ્યાપક ઉતાર-ચઢાવ જોવા મળ્યો છે, જે નાણાકીય વર્ષ 2022 માં 8 ટકાથી લઈને નાણાકીય વર્ષ 2019 માં 75 ટકા સુધી રહ્યો છે.

છેલ્લા કેટલાક વર્ષોના આંકડા:

નાણાકીય વર્ષ 2022: રૂ. 30,307 કરોડનું ડિવિડન્ડ.

નાણાકીય વર્ષ 2025: વધીને રૂ. 2,68,590 કરોડ થયું.